ՏԵԱՌՆԸԴԱՌԱՋ

Հայ Առաքելական Եկեղեցին ամէն տարի Փետրուար 14–ին, Քրիստոսի ծնունդէն 40 օրեր անց, կը նշէ Փրկչին Երուսաղէմի Տաճարի ընծայաբերուելու տօնը՝ Տեառնընդառաջը, որ կը նշանակէ դէպի Տիրոջ երթալ։

Այս տօնը յայտնի է Հին Կտակարանէն։ Ըստ հրեական օրէնքի, արու զաւակ բերող իւրաքանչիւր մայր պարտաւոր էր ծննդաբերութենէ 40 օր յետոյ Տաճար երթալ եւ զոհ մատուցանել։ Այսպէսով, ինչպէս օրէնքը կը թելադրէր, Յովսէփն ու Մարիամը կը վերցնեն 40 օրեայ Յիսուսին ու կերթան Երուսաղէմ։ Երբ տեղ կը հասնին, Տաճարին արեւելեան դուռը, որն Աստուծոյ հրամանով գոցուած էր, կը բացուի՝ համաձայն Եզեկիէլի մարգարէութեան (Եզեկիէլ, 44, 1–3): Այդ պահին, քաղաքին մէջ մեծ դղրդիւն մը կը յառաջանայ։ Երուսաղէմի բնակիչները ջահերով կը շտապեն դէպի Տաճար եւ կը տեսնեն Յիսուսը իր ծնողներուն հետ։ Անոնց ընդառաջ կու գայ Սիմէոն ծերունին։ Ան կը փառաբանէ զԱստուած, քանի որ Ամենակալը ըսած էր իրեն, թէ չի պիտի մեռնի մինչեւ չի տեսնէ Տիրոջ Օծեալը։ Եւ երբ Տաճարին մէջ կը տեսնէ Յիսուսին, կ՚օրհնէ Աստուծոյ, Յիսուսը կը յանձնէ մօրը եւ հենց Տաճարին մէջ հոգին կ՛աւանդէ։

 40 oրեայ մանուկները Տաճար վանելու Եւ Աստուծոյ ընծայաբերել ու Հին Ուխտի Օրէնքը նոր շունչ ստացաւ եւ պահպանուեց քրիստոնեաներու մօտ։ Ընտանիքի մը մէջ, երբ երեխայ մը կը ծնի, ծնողները 40–րդ օրը պիտի մանին զինք եկեղեցի, ուր քահանան կը խնդրէ Աստուծոյ Միշտ հովանի եւ պահապան ըլլալ Մանուկին։

Տեառնընդառաջի նախորդ օրը երեկոյեան, Եկեղեցիներու բակերուն մէջ, ինչպէս նաեւ տուներու առջեւ խարոյկ կը վառեն եւ շուրջը կը կատարուի Անդաստանի արարողութիւն։ Խարույկ վառելու այս սովորութիւնը կու գայ հեթանոսական շրջանէն, երբ կրակի վրայով ցատկելով, մարդիկ կ'ուզէին իրենց շրջապատող բոլոր չար ուժերը այդպէսով վանել իրենցմէ։ Յետագային, ան աւելի քրիստոնէական իմաստ ստանալով, կը խորհրդանշէ Քրիստոսի լոյսը։

 Տեառնընդառաջի օրը, Եկեղեցիներուն մէջ կը կատարուի նաեւ նորապսակներու օրհնութեան արարողութիւն։

Այս տարի եւս Տեառնընդառաջի յաջորդ օրը, Կիրակի, Փետրուար 15–ին, յաւարտ Սուրբ Պատարագի, կը կատարուի նորապսակներու օրհնութեան կարգ: Ուստի քալենք դէպի Տիրոջն, քանզի Տէրն է աշխարհի լոյսը։

ԽԱՉՎԵՐԱՑ

ինչպէս առաքելական շրջանէն սկսեալ Խաչի խորհուրդը, այնպէս ալ 4 րդ դարէն ի վեր Սուրբ Խաչը՝ որպէս յարգանքի եւ երկրպագության սրբազան առարկայ, կարեւոր տեղ կը գրաւէ բոլոր քրիստոնէական Եկեղեցիներու պաշտամունքին մէջ։ Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցին, Տօնացոյցի համաձայն, Սուրբ խաչնչպէին նուիրուած չորս տօները կը նշէ հետեւեալ յաջորդականությամբ՝

1– Երեւման Սբ. Խաչ:

 2- խաչվերաց:

 3– Վարագայ Սբ. Խաչի:

 4- Գիւտ Խաչի

Խաչվերացը Հայ Եկեղեցւոյ հինգ տաղաւար տօներէն մէկն է։ Այս տօնը կը նշեն քրիստոնեայ բոլոր Եկեղեցիները։ Այն հաստատուած է Խաչի՝ գերութենէն դէպի Երուսաղէմ վերադարձի պատմական դէպքը պանծացնելու եւ միաժամանակ խաչի զօրութիւնը ներբողելու համար։ Տօնի ամփոփ պատմութիւնը հետեւեալ ն է։ 6IO ին իր հզօրութեան գագաթնակետին հասած Պարսկաստանի Խոսրով թագաւորը կը յարձակի Բիւզանդիայի վրայ։ Պարսկական զօրքերն արդէն 6.4 ին կը մտնեն Երուսաղէմ, բնակիչներուն կը կոկորեն, շատերուն ալ կը տեղահանեն։ Այնուհետեւ կը ներխուժեն Սբ. Յարութիւն տաճարը եւ կը գերեւարեն այնտեղ պահուող Փրկչին խաչափայտը։

Տիրոջ Խաչը, յայտնուելով Պարսկաստանի մէջ, մեծ փառքի Կ՛արժանանայ։ Տեղացիները Տիրոջ Խաչին կը վերաբերին մեծ երկիւղով՝ ըսելով, թէ քրիստոնեաներուն Աստուածն իրենց մօտ եկած է։ Խաչի միջոցաւ կը կատարուին բազմաթիւ հրաշքներ, որու պատճառով ալ շատերը դարձի կու գան եւ կ՛ընդունին քրիստոնէութիւնը։

Այնուհետեւ յունաց Հերակլ կայսրը, խաչափայտը գերութենէն ազատելու համար կը պատերազմի Խոսրով արքայի դէմ։ Անոր կ՛օգնեն նաեւ հայկական զօրքերը։ Մեծ դժուարութեամբ սակայն, աղօթքով եւ Խաչափայտն անպայման վերադարձնելու ակնկալութեամբ սկսուած պատերազմը յաջողութեամբ կը պսակուի, եւ կ՛ազատագրուի Տէրունական խաչը։

Յաղթական Սբ. Խաչը հանդիսաւոր թափօրով հայոց Կարին (Էրզրում) քաղաքով կը տարուի Կ. Պոլիս, ուր երեք տարի պահուելէն յետոյ կը տեղափոխուի Երուսաղէմ։ Անձամբ կայսրը իր ուսերուն դրած խաչը կը բարձրացնէ Գողգոթայի գագաթը, զայն տեղադրելով վերանորոգուած Սբ. Յարութիւն տաճարին մէջ՝ ի դէմս բոլոր քրիստոնեաներում։ Այստեղէն ալ անուանումը՝ Խաչվերաց, որ կը նշանակէ խաչին վերացումը, այսինքն՝ խաչի բարձրացումը։ Խաչվերացը կը նշուի սեպտեմբերի 11–17 հանդիպող Կիրակի օրը։ Տօնին յաջորդող երկուշաբթին Մեռելոց է։ Այդ օրը կը կատարուի հոգեհանգստեան արարողութիւն՝ ի յիշատակ մեր բոլոր ննջեցեալներու։

Բարձրեալին քեզ ապաւէն դարձրիր։

 Չարիքը չի հասնի քեզ Ե. փանջանքները չեն

մօտենայ քո տանը։ (Սաղմոս 91, 9-IO)

ՏՆՕՐՀՆԷՔ

Տնօրհնէքի արարողութիւնը յայտնի է վաղ Քրիստոնէական ժամանակներէն։ Առաքեալները, Փրկչի Սուրբ Ծննդյան եւ Սուրբ Յարութեան տօներու առիթով կը շրջէին քրիստոնեաներու տուները եւ կ'աւետէին Աստուածայայտնութեան եւ Յարութեան բարի լուրերը։ Այս օրինակով ալ հոգեւորականները այս երկու մեծագոյն տօներէն յետոյ՝ կ՛այցելեն իրենց համայնքի հաւատացեալ զավակներու տուները եւ Աւետիսը բերելով օճախէն ներս՝ կ'օրհնեն ընտանիքի անդամները եւ անոնց բնակարանները։ Այսպիսով հոգեւորականներն իրենց հայրական խօսքով կը զօրացնեն եւ հոգեւոր ուրախութիւն կը պատճառեն համայնքի հաւատացեալ զաւակներուն։

Տնօրհնէքի ժամանակ քահանան կօրհնէ նաեւ կյանքի անհրաժեշտ կարեւորագոյն բարիքները՝ հացը, աղը եւ ջուրը, միաժամանակ օճախի անդամներու համար պահպանութիւն կը յայցէ Ամենակալէն։

 Տնօրհնէքի կատարման նպատակն ու իմաստը լաւագոյն կերպով կերեւան Աւետարանական այն յատուածին մէջ, ուր Քրիստոս կ՛ըսէ. « Այսօր այս տան համար փրկութիւն եղաւ ..., որովհետեւ Մարդու Որդին եկաւ փնտռելու եւ փրկելու կորուսեալին» (Ղուկ. Ժ Թ, 9- IO)։

Այսպէսով, Յիսուս Քրիստոսի փրկաբեր այցելութեամբ մեր տունը Սբ. Ծննդեան տնօրհնէքով խորհրդաւոր կերպով կը վերածուի Բեթղեհեմեան մսուրի, ուր ծնաւ Միածին Որդին, իսկ Սբ. Յարութեան տնօրհնէքով՝ Յարութեան Տաճարի Եւ Վերնատան, ուր Առաքեալները լսեցին Աւետիսը եւ փեսան Յարուցեալ Փրկչին։

Հետեւաբար մեր ամենքիս պարտքն է՝ որպէս քրիստոնեայ ամեն տարի կատարելու տնօրհնէքի աւանդական արարողութիւնը մեր յարկերէն ներս։ Քանզի « Եթէ Տէրը տունը չշինէ, ի զուր կը չարչարուին զայն շինողները, Եթէ Տէրը քաղաքը չպահպանէ, ի զուր կը հսկեն անոր պահապանները » (Սաղմոս 127. 1)։

Տնօրհնէքի արարողութեան համար կրնաք դիմել ձեր ծուխի կրօնականներուն:

ՍՈՒՐԲ ԾՆՈՒՆԴ

Սբ. Ծնունդը Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ հինգ տաղաւար եւ Ընդհանրական Քրիստոնէական Եկեղեցւոյ Երկու կարեւորագոյն տօներէն մէկն է։ Ան Քրիստոսի աշխարհ գալու եւ մարդկութեան յայտնուելու տօնն է։ Այդ մասին կը վկայեն Քրիստոսի ծնունդէն շատ առաջ Հին Կտակարանին մէջ տեղ գտած բազմաթիւ մարգարէութիւնները. « Անոր համար Տէրը ինք նշան պիտի տայ ձեզի. ահա կոյսը պիտի յղանայ ու որդի պիտի ծնանի, Եւ անոր անունը Էմմանուէլ պիտի կոչէ» (Եսայի է 14), «Ու Յեսսէի բունէն շառաւիղ պիտի ելլէ, եւ անոր արմավէն ընձիւղ պիտի բուսնի. ու անոր վրայ պիտի հանգչի Տիրոջ Հոգին ..» (Եսայի ԺԱ 1):

Յիսուսը ծնաւ Հրէաստանի Բեթղէհէմ քաղաքին մէջ ( Բեթլէհէմ կը նշանակէ հացի փուն), ուր անոր ծնողները, Յովսէփ Եւ Մարիամ, գացեր էին՝ մարդահամարին մասնակցելու համար։ Տեղ չգտնելով գիշերելու համար, անոնք կը հանգրուանին քարայրի մը մէջ, ուր կը ծնի Քրիստոսը։ Աշխարհ գալով ամենախոնարհ պայմաններում, պարզ քայլայլի մը մէջ եւ աղքատ հիւսնի ընտանիքի ն , Աստուածորդին կը փորձէ ցույց տալ մարդկութեան, որ մեծութիւնը՝ հարստութիւն եւ իշխանութիւն տիրելու մէջ չէ, այլ ծառայութեան ու աղքատասիրութեան։ Սկզբին նորածին Փրկիչին այցելեցին հովիւները, որոնք խոնարհ Եւ հասարակ մարդիկ էին, եւ ծննդեան աւետիսը ստացած էին հրեշտակներէ ն։

Այնուհետեւ Յիսուսին երկրպագելու կու գան արեւել քէն Երեք մոգեր՝ Պարսից Մել քոն, Հնդիկներու Գասպար Եւ Արաբներ Պաղտասար թագաւորները։ Անոնք լուսաւոր աստղի առաջնորդութեամբ կը գտնեն քարայրը եւ կը խոնարհին խանձարուրի մէջ փաթաթած Մանկան առաջ՝ յանձնելով իրենց նուէրները՝ ոսկի, կնդրուկ եւ զմուռս, որոնք կը խորհրդանշէին Քրիստոսի թագաւոր Եւ Աստուած ըլլալ ն ու խաչի վրայ մահկանացուն կնքելը։

Սբ. Ծննդեան տօնը սահմանուած է Յակոբոս Տեառնեղբօր կողմէ։ Մինչեւ 4-րդ դարը բոլոր քրիստոնեաները այդ տօնը կը նշէին Յունուար 6–ին։ 5-րդ դարէն սկսեալ, Արեւմտեան Եկեղեցիները ան տեղափոխեցին Դեկտեմբեր 25–ին։ Ասորը հիմնական պատճառն այն էր, որ Եւրոպայի, Եգիպտոսի եւ Իրանի Մէջ Դեկտեմբեր 25-ը արեւի Միթրայ «աստուծոյ» կրօնն էր։ Եւ որպէսզի հեթանոսական տօնը մոռցուի, 451–ին, Կաթողիկէ Եւ միւս Արեւմտեան Եկեղեցիները որոշեցին Դեկտեմբեր 25-ը սահմանել որպէս Քրիստոսի Ծննդեան օր։ Սակայն Հայ Առաքելական Սբ. Եկեղեցին չփոխեց տօնի օրը եւ ցարդ պահպանած է հնաւանդ սովորութիւնը՝ Յիսուս Քրիստոսի Ծննդեան Եւ Մկրտության տօները կատարելով Յունուար 6–ին։ Իսկ միասին կը տօնենք այն պատճառով, որ ըստ աւանդութեան, Քրիստոսի Մկրտութիւնը կատարուած է Սբ. Ծնունդէն Երեսուն տարի անց, նոյն օրը։

Տօնի նախորդ օրը երեկոյեան, կը մատուցուի Սբ. Ծննդեան Ճրագալոյցի Պատարագ (Ճրագալոյց կը նշանակէ ճրագ լուցանել, այսինքն մոմ վառել)։ Ան կը խորհրդանշէ Բեթղէհէմեան աստղը, որ առաջնորդեց մոգերուն դէպի Յիսում։ Իսկ տօնի օրը, Պատարագէն անմիջապէս յետոյ, կը կատարուի Ջրօրհնեքի արարողութիւն, որ կը խորհրդանշէ Յորդանան գետին մէջ Քրիստոսի Մկրտութիւնը։ Սուրբ խաչը կիջեցուի ջուրին մէջ, որպէսզի օրհնուի Եւ սրբուի զայն՝ դառնալով բժշկութեան աղբիւր եւ Մեղքերէն մաքրուելու միջոց։ Օրհնուած ջուրը այնուհետեւ կը բաժնուի հաւատացեալ ներուն։

Սբ. Ծննդեան տօնէն յետոյ կը կատարուի նաեւ Տնօրհնէքի արարողութիւն։ Հոգեւորականները կը շրջին հաւատացեալ ներուն կուները, կատարելով այնտեղ Տնօրհնէքի կարգ: Քահանայի այցելության իմաստը Քրիստոսի Ծննդեան Ավետիսը ընտանիքներուն մէջ սփռել ն է եւ բնակարաներն ու տան անդամները օրհնելը։

                                                      Քրիստոս ծնաւ եւ յայտնեցաւ,

                                              Օրհնեալ է Յայտնութիւնը Քրիստոսի

ՍՈՒՐԲ ՍԱՐԳԻՍ

Սուրբ Սարգիսը Հայաստանի սահմանամերձ Կեսարիոյ կողմերէն էր։ Ան կը սիրէր զԱստուած ամբողջ սրտով եւ անոր գործերն Աստուած միշտ յաջողութեամբ կը պսակէր։ Երիտասարդ կարիքէն, ան կը շրջէր քաղաքներուն եւ գիւղերուն մէջ ու կը քարոզէր Սբ. Գիրքը, որուն ծանօթ էր մանուկ հասակէն։

361–ին, Յուլիանոս Ուրացող Կայսեր օրօք, սաստիկ հալածանք սկսաւ քրիստոնեաներու դէմ։ Այդ ժամանակ Սարգիսը ստիպուած թողուց իր երկիրը եւ Եկաւ Հայաստան։ Յետոյ անցաւ Պարսկաստան՝ Շապուհ արքայի կողմէ նշանակուելով զօրագունդերու հրամանատար։ Զինուորական գործին զուգահեռ ան չէր դադրէր նաեւ Աստուծոյ խօսքը քարոզել է ։ Որոշ ժամանակ անց՝ կուռքերու տօնին, Շապուհը հրամայեց, որ Սարգիսը մտնէ տաճար Եւ զոհ մատուցանէ կուռքերին։ Սակայն, ան մերժեց ըսել ով, թէ կը պաշտէ միայն ճշմարիտ Աստուծոյ։ Չնայած արքայի ստիպումներու եւ չարչարանքների ենթարկուելուն, Սբ. Սարգիսը չնահանջեց եւ հրաժարեցաւ կուռքերուն երկրպագել է։ Այդ տեսնելով. հեթանոսները յարձակեցան ու սպանեցին անոր որդին՝ Մարտիրոսը, իսկ Սարգիսը բանտ տարին։ Տեսնել ով, թէ այնտեղ ալ անդրդուելի է իր որոշման մէջ, Շապուհ արքան կը հրամայէ քաղաքէն դուրս տանել զինքը եւ սպանել։ Այն նույն պահին, երբ դահիճը սրով կտրեց Սարգիսին գլուխը, Երկինքէն լոյս մը ծագեցաւ անոր մարմնի վրայ եւ ձայն մը լսուեցաւ, որով ան երկինք կը կանչուէր։ Այդ բոլորին ականատես եղած զինուորներէ 14–ը հաստատուեցան քրիստոնէական հաւատքին մէջ։ Անոնք վերցուցին փառապեալին մարմինը, պատեցին մաքուր զգեստով եւ թաղեցին։ Իմանալով այդ մասին՝ Շապուհը կարգադրեց այս զինուորները եւս նահատակել։ Այդ սպանութիւնները տեղի ունեցան 363–ի Յունուար 31–ին։

  Ըստ աւանդութեան, յետագային Մեսրոպ Մաշտոցը Սուրբին մարմինը տեղափոխեց Հայաստան՝ Կարբի (Աշտարակի շրջանի գիւղերէն մէկը), ուր Եկեղեցի մը կառուցանեց անոր անունով:

Ժողովրդական սովորութեան համաձայն, Սբ. Սարգիսի տօնին նախորդ օրը՝ երեկոյեան, Երիտասարդ տղաներն ու աղջիկները աղի բլիթ կ՛ուզեն՝ այն յոյսով, թէ գիշերը երազին մէջ պիտի յայտնուի իրենց կեանքի ապագայ ընկերը՝ ամանով ջուր հրամցնելով անոնց։ Անշուշտ , այս աւանդութիւնը Եկեղեցւոյ ուսմունքի հետ ոչ մէկ կապ ունի, այլ զուտ ժողովրդական է։ Այստեղ էականը աղօթքն է, երբ Աստուած իսկապես կարող է պատասխանել երիտասարդ տղայի կամ օրիորդի սպասումին եւ ցույց տալ անոր կեանքի ապագայ ընկերը։

 Վերջին տարիներուն, Սբ. Սարգիսի տօնը հռչակուած է իբրեւ երիտասարդներու օրհնութեան օրը: Այդ օրը մասնակցելով Սբ. Պատարագին, Երիտասարդները հոգեւորականէն կը ստանան նաեւ մասնաւոր օրհնութիւն՝ Յիսուս Քրիստոսին հաւատարիմ մնալու եւ Հայ Եկեղեցւոյ նուիրեալ զաւակ ըլլալու համար։

ՍՈՒՐԲ ՎԱՐԴԱՆԱՆՔ

Այս տարի Փետրուար 19–ին, Հայաստանյայց Առաքելական Սբ. Եկեղեցին պիտի տօնէ Սրբոց Վարդանանց զորավարաց յիշատակութեան օրը:

 428–ին կործանեցաւ Արշակունեաց թագաւորութիւնը։ Հայաստանն անցաւ Պարսկական տիրապետութեան տակ։ Պարսից Հազկերտ թագաւորը կը ձգտէր իր տէրութեան սահմաններէն ներս ապրող բոլոր ժողովուրդներուն պարտադրել ընդունել ու զրադաշտականութիւնը։ Այդ կապակցութեամբ, 449–ին ան հրովարտակ մը կը հրապարակէ։ Այդ ընթացքին, հայ նախարարներն ու Կաթողիկոսը ժողով կը գումարեն եւ կը որոշեն, թէ իրենց հաւատքէն պիտի չհրաժարին։ Այդ կեցուածքէն զայրանալով, Հազկերտն իր քովը կը կանչէ կասը մեծանուն հայ նախարարներ եւ կը փանջէ զանոնք, պարտադրելով կրօնափոխ ըլլալ։ Նախարարներն առերես կը համաձայնին՝ այն մտքով, թէ Հայաստան հասնելուն պէս, պիտի ապստամբին։ Եւ ահա, 451–ին, Աւարայրի դաշտին մէջ տեղի կ՛ունենայ ճակատամարտ հայերու եւ պարսիկներու միջեւ։ Նախորդ օրը կը մկրտուին բոլոր չմկրտուած զինուորները, Պատարագ կը մատուցուի եւ զօրքը հաղորդութիւն կը ստանայ։ Մայիս 26–ին տեղի կ՛ունենայ Երկու բանակներու ընդհարումը։ Հերոսաբար մարտնչելէ ետք, կը նահատակուին քաջ Վարդանը, Եօթ Երեւելի նախարարներ եւ 1036 զինուորներ։ Իսկ պարսից բանակը կ՛ունենայ մօտ երեք անգամ աւելի շատ զոհեր։ Թէեւ Աւարայրի ճակատամարտին մէջ հայերը ռազմական յաղթանակ չվարին, բայց 66 հազարանոց զօրքով դուրս գալով մօտ 200 հազար հաշուող բանակի դէմ, ստիպեցին թշնամին ետ կանգնել զիրենք կրօնափոխ ընելու մտադրութենէ։ Իրենց նահատակութեամբ Սբ. Վարդանանք փրկեցին զմեզ պարսիկներու հետ ձուլման եւ որպէս ազգ ոչնչացման վտանգէն։

 Վարդանանց պատերազմէն ի վեր դարեր անցած են, բայց անոնք միշտ կենդանի են մեր հոգիներուն մէջ, եւ իւրաքանչիւր հայ պարտաւոր է գլուխ խոնարհիլ անոնց յիշատակի առաջ: Անոնց նուիրական օրինակով դաստիարակուեցան բազմաթիւ սերունդներ։ Վարդանանց խորհուրդը յաւերժական է։ Պատմութեան քառուղիներուն, ան միշտ ուղեկցած է մեզի, եւ Վարդանանց ոգին է, որ այսօր ալ երաշխաւոր է մեր գոյութեան եւ յաղթանակներուն համար։ Ան դրսեւորուեց նաեւ մեր օրերուն՝ յանձինս արցախեան ազատագրական պատերազմի քաջարի հերոսներՌԼ։

Եւ հիմայ, այս խաղաղ ժամանակաշրջանին ալ Աւարայրի դաշտի վերածուած է մեր հոգեւոր հայրենիքը՝ մեր հաւատքը, երբ տարբեր աղանդներ կը փորձեն շեղել զմեզ՝ մոռնալով, որ «Մենք Սբ. Աւետարանը կը ճանչնանք որպէս հայր, իսկ Առաքելական մեր Սբ. Եկեղեցին՝ որպէս մայր, Եւ թող ո՛չ ոք մեզ ասկէ չբաժնէ» (Եղիշէ)։